مروری بر هنر اردشیر محصص

نمایشگاه مروری بر آثار محصص با عنوان «اردشیر محصص: هنر و طنز در ایران» از اول ژوئن در موزه انجمن آسیا در نیویورک گشایش یافته و تا سوم آگوست ادامه یافت. این اولین نمایشگاه هنرمند بزرگ ایرانی در خارج از کشور است که از سال 1976تاکنون ناگزیر در آمریکا اقامت داشته است. محصص، نقاش طنزپرداز برجسته  و نام ـ آشنای معاصر ابتدا تحت فشار رژیم شاهنشاهی ناگزیر از ترک وطن و سپس با استقرار رژیم جمهوری اسلامی ناچار از اقامت دائم در خارج شد. طرح­های شگفت­انگیز او سالها زینت­بخش مقالات سیاسی مطبوعات مهم ایران و نیز غرب، از جمله نیویورک تایمز، بوده­اند و قدرت قلم و اهمیت قدرت بیان را با توانایی به تصویر کشیده­اند.

این نمایشگاه با استقبال شدید هنردوستان روبرو شده و منقدان مهم هنری آمریکا نقدهای بسیار پخته­ای بر آن نوشته­اند که بعضا ملاحظه می­کنید. در عین حال، می­توانید در پیوند زیر گزارشی تصویری از این نمایشگاه را تماشا کنید.

 گزارشی تصویری از نمایشگاه را در" یو تیوپ" تماشا کنید.

ترجمه وانتشار مقالات اخیر در جراید معتبر نیویورک تایمز، نیویورکر ، نیو یورک آبزرور ،
وال استریت ژورنال و تایم آوت را در ارتباط با ابن نمایشگاه بخوانید:

•  
   (آرت ریویو ، نیویورک تایمز -  30 May 2008
  زندگی در ایران ؛ بد گمانی و فکاهی به روایت تصویر
  کارن رزنبرگ ، برگردان: داراب شباهنگ

• 
  (نیویورکر - دوم جون 2008)
  طنزایرانیان    
  بن مک گرات  ، برگردان: داراب شباهنگ) 
  

• ا
  ایران، در دوردست، در طرح ها
    (نیو یورک آبزروز  3 ژوئن 2008 )  
   ماریو نِیوز،   برگردان:مهرداد آشنا
  

•  
  نگاه رمزآفرین تصویرگر ایرانی
   (به نقل از وال استریت ژورنال ، 19 ژوئن 2008)
  ملیک کیلان ،  برگردان: رزا فخرائی
  

• 

  اردشیر محصص: هنر و طنز در ایران
   (به نقل از تایم اوت،  نیو یورک، 17 ژوئیه 2008)
  باربارا پلاک،  برگردان: مهوش وطنخواهی

   

• مصاحبه با اردشیر محصص تصویرگر و کاریکاتوریست افسانه ای ایران
   (به نقل از پیوند -  16 ژوئن 2008)
  گزارش و مصاحبه: علی مویدی

        خسرو گلسرخی    
اردشير عوامل جهت دهنده زندگی انسان را در موقع تاريخی خاص باز می شناسد و آن را در خود انسان پياده می کند، و اين است که انسان های او تاريخچه غمبار و پرعقوبت دنيای بورژوازی اند.
اردشير محصص به شکفتگی و دانائی در کار خويش رسيده است و همين است که انسان را در اينگونه جوامع غولی نمی بيند که مسلط به شرايط زيستی خويش است، بلکه او را زبون و درمانده می بيند. او را حشره ای می بيند، که در چهار چوب يک نظام می فرسايد، تهی می شود، تقلا می کند، راه رهائی را گم می کند و از اصل خويش مهجور می ماند. اين انسان به هرز رفته، بی چهره می شود و تن به هر راهی که برايش پيش می کشند می دهد. چقدر مضحک است که اين انسان سربدنبال افتخارات نيز هست، و همين انسان خنجر به روی "خودی" می کشد، چرا که در تالاب های عفن، مطرح نيست. منافع انگيزه ادامه و مبارزه است. منافع تنها و تنها فردی می شود، برای آنکه افتخارات به انسان رو آورد، بايد انسان بی مفهوم باشد، بايد تن به هر حقارت و تملقی بدهد. اردشير گاه انسان را چنان درمانده نمايانده که رستگاری را با پرچم ساختن از دستمال اشتباه گرفته است، در پاره ای از کارها اردشير وقايع نگار عصر تملق است.
آقايان! می دانيد؟ اردشير با آن لبخند بودائی که هرگز از مهربانی و نوازش بوئی نبرده است، تنها کاريکاتوريست نيست و يا مشتی خط و احيانا فکر و رنگ سياه مرکب. او طراح سران است، ما را به اصل خويش رجعت می دهد، تاريخ را متوقف می کند، تا امروز را در آينه ديروز بنگری. در هنگامی که کلمات در برابر تابلو های "ورود ممنوع" قرار گرفته اند، اردشير علامتگزاری و نقطه گذاری نمی کند. فرصت انطباق را به ما می سپارد. شمايل قاجاری برای او تمثيلی بيش نيست.
"اردشير" در اين راه "دن کيشوت" نيست با شمشير و سپر کاغذی و فاتح سرزمين های موهوم. او شواليه خشمگين هم نيست در پشت ميز گرد. او دهان اعتراض است. در ميان ما تيغ می کشد، تيغ در چشم من و تو که حقيقت را همواره با واقعيت روزمره اشتباه گرفته ايم. او می خواهد روزگاری را بازگويد که در آن حقوق بشر، نوعدوستی روابط متعالی انساني، احساسات والای بشر شوخی شيرينی بيش نيست.
"سياه" از گرسنگی با حنجره ای دريده فرياد می کند، انسان ها از سگ ها دم تکان دادن را آموخته اند، سرها قبل از مبارزه بريده شده است. بی چهرگی حاکم است. زبان با چرخش در دهان "افتخار" اعطاء می کند، چه فرقی می کند که صد نفر يک سر داشته باشند؟ معصوميت بره وار و دست به سينه ماندن رسالت تاريخی بشريت نيست!
دختری لبش را گم کرده و راستی چه فرقی می کند که سرانسان بر تن او باشد و يا در قابی اسير آمده بر ديوار؟
شمشير زن در سرزمين "سر" های بريده فاتح مطلق است، برای جنگيدن به انديشه و سر نيازی نيست، ديگران می توانند بجای ما بنويسند، ديگران می توانند به جای ما زندگی کنند، خوب! چه می شود کرد؟ اردشير اين ها را می گويد.
اردشير هجوم به کادرهای "مهربانانه" و "نوعدوستانه" بشری برده است تا آقايان نقاب دار مضحک تر باشند.
پاره ای از کارهای اين مرد زياده از حد فروتن، اين کافکای کاريکاتوريست، شانه به شانه هنر انگيزه ای می سازد. از قوه محرکه کافی برخوردار است، به تو هشدار می دهد که نمی توانی از سر آسودگی در سالن های دربسته، به سونات های ملايم گوش فرادهی و در فاصله سونات ها سيگاری دود کنی.
اردشير توانسته کلمه را که مهم ترين عامل ارتباط است، به خط نزديک کند. اگر يک کلمه می تواند بزرگترين مفاهيم را بيان کند، او با خط به بيان اين مفاهيم نشسته است. کارهای "اردشير" مرثيه ای برای بره های معصوم است!

کاريکاتورهاي روبًسپير ايراني
براي من و هم نسل هايم اردشير محصص در يک عکس خلاصه مي شود. عکسي که از قضا نماد و نمونه و مïثïïïل اعلاي همه روشنفکراني است که در فضاي دهه هاي چهل و پنجاه شمسي مي زيستند. بيني بزرگ ، عينک ته استکاني و کائوچويي ، چانه برآمده ، خط ريش پهن ، پيشاني بلند و سري با موهاي کم به همراه نگاهي آرام و اندکي متفکرانه خصوصيات چهره اردشير محصص است در اين عکس. حالا سال هاست (نزديک به سي سال؟) که او ساکن خيابان سيزدهم محله ويلج نيويورک است. چشم ما سال هاست اردشير را نديده. حتماً چهره او تغيير کرده. اردشير اکنون هفتادسالي دارد. مي گويند بيماري پارکينسون دارد. دست هايش مي لرزد. نمي تواند طراحي کند. نمي تواند توي طرح هايش هم پاي کاراکترهايش بدود و به دو برود. نمي تواند سر آدم هاي طرح هايش را از بيخ ببرد. نمي تواند آن بيني هاي خوش تراش شمالي را روي صورتشان نصب کند. چه کارها مي کرده است اين اردشيرخان محصص و ديگر نمي کند. مي گويند به هر کجا که قدم مي گذاشته قلم و کاغذش را به همراه داشته، براي او فرقي نمي کرده در کافه باشد يا در سينما و تئاتر يا سيرک. حتي وقتي توي اتوبوس يا تاکسي هم سوار مي شد طراحي مي کرد. بعد از سال ها همچنان آثارش بحث برانگيزند. کتاب هايش در راسته کتاب فروشي هاي اطراف دانشگاه تهران کشف مي شوند و داد و ستد مي شوند و هنوز هم خواهان دارند.

اردشير محصص تنها ايراني است که در زمينه کاريکاتور بيشترين محبوبيت و شهرت را در جهان از آن خود کرده است. آثار او در دهه هاي شصت تا هشتاد ميلادي در نشريات معتبري مانند «نيويورک تايمز»، «پلي بوي»، «لوموند»، «گاردين»، «ژون آفريک»، «نًيشن»، و «هارپرز» به چاپ رسيده است.

شنيده ام که مجموعه يي از آثار اردشير محصص توسط کتابخانه ملي امريکا خريداري شده تا به تماشاي عمومي گذاشته شود.

اين ور هم تا بوده کم نکشته و کم طرح نکشيده است. زماني که شاملو سردبير کتاب هفته بود، طرح هاي محصص هم آن جا چاپ مي شد. آثار محصص در نشرياتي مثل کيهان، آيندگان و فردوسي به چاپ مي رسيد. نشرياتي که در شرايط و جو آن زمان تا حدودي نوگرا بودند. فردوسي مجله يي فرهنگي و روشنفکري بود و کيهان نيز در ميان دانشجويان طرفداراني داشت. محصص پس از تعطيلي کتاب هفته به روزنامه کيهان رفت. پنجشنبه عصر ها، بسياري از اهل هنر ايران کيهان را به سرعت ورق مي زدند تا به صفحه شش، ويژه هنر و انديشه کيهان برسند. بندهايي از مقالات پيچيده علي اصغر حاج سيدجوادي در ستايش از سوسيال دموکراسي و نقد ماشينيسم و جدال سنت و مدرنيته در اين صفحه با طرح هاي اردشير محصص معناي خود را مي يافت. تا جايي که گاه «ايلوستراسيون» هاي محصص محبوب تر از نوشته هاي سيدجوادي مي شد.

شهرت شايعه هم با خود مي آورد. گفتند و گفته شد که پيکاسو طرحي از اردشير محصص کشيده و در مدح او گفته که چون دلاوري است که بي محابا به قلب دشمن مي زند. گفتند که ديويد ليواين کاريکاتوريست مشهور دهه شصت ميلادي نيز کاريکاتور چهره محصص را کشيده است. ليواين چهره بزرگان ادب و هنر جهان را موضوع طرح ها و کاريکاتورهاي خود قرار مي داد و گويا کاريکاتور اردشير محصص هم يکي از اين آثار است. بماند که برخي هم از بيخ و بن منکر اين کارها مي شوند و مي گويند که پيکاسو و ليواين را چه کار به اردشير محصص. طنز قضيه آن جاست که اين آدم حي و حاضر بوده و هست و کسي از او نپرسيده که بالاخره داستان چه بوده است.

محصص چپ بوده و هست. دوستان روشنفکرش در ايران نيز چپ بوده اند. اکثر آثاري که از او در نشريات خارجي نيز چاپ شده درباره جهان سومي ها است. درباره گرسنگي ، استعمار، تراکم جمعيت ، بي عدالتي ، افزايش سلاح ها و... طنز سياه که مي گويند، همين طرح هايي است که محصص کشيده و الحق که تا قبل از آن که به پاريس برود و رنگ را در اين شهر کشف کند، همه طرح هايش سياه و خشن هستند. در طرح هايش آدم هايي مي بينيم شوم، مسخ شده و دîدمنش در کنار هم و مشغول دريدن و له کردن هم. لجوج و ناسازگار. غالباً فربه و وحشي و البته کودن که هم زيستي باورناپذير و مضحکي در جوار هم دارند. صورتک هاي ساکنان دارالمجانين را در فضاهاي هولناک و خوفناکي مي بينيم. اشباحي بي جان و سرگردان. هم چون نفرين شدگان تابلوي «طراده مدوس».

درامي که اردشير محصص مي خواهد به ما نشان دهد، تضادي است که در جريان مدرن شدن نصيب ما ايراني ها شده است. به قول «آکيکو هيوگا»، منتقد ادبي روزنامه «آساهي» ژاپن، تصاوير طنزآلود او که بايد لبخند را برچهره آورد، ريشخند کننده سيستم اجتماعي است. کسي که ساده باشد و در کاريکاتورهاي او غور نکند، اردشير محصص را به ساديسم متهم مي کند. برخي نيز وقتي که سرهاي جداي از تن آدم هاي طرح هاي محصص را مي بينند، ياد روبسپير مي افتند. جالب اين که اين هر دو شمالي بودند. يکي شمال ايران و ديگري شمال فرانسه. اما به قول خود محصص؛ «روبسپير سرهايي را که اساساً تهي بود قطع مي کرد. من سرهايي را مي برم که به خاطر سنگيني بيش از حد نمي توان راست نگاهشان داشت. »

کاريکاتورهاي او فضاي ايراني را با آميزه يي از داستان ها و حکايت هاي ترسناک همراه کرده است. داستان هايي تخيل گونه و ترسناک که کودکان از مادران خويش شنيده اند. جهان کاريکاتورهاي محصص بسيار بدبينانه است. اميدي در آنها يافت نمي شود. من به جرأت شباهت هايي انکارناشدني ميان محتواي کار محصص و فرانسيس بيکن نقاش مشهور و معاصر انگليسي مي بينم. شاملو جايي درباره آثار اردشير محصص گفته است؛ «طرح هاي او برخلاف اصراري که در نام گذاري آنها کرده اند، کاريکاتور نيست ، چراکه ريشخند نمي کند و با ديدي طنزآلود يا هوچي بر کاغذ نيامده است . اگر آدمک هاي اردشير مسخره اند، نه به خاطر آن است که منظور از نمايش آنها مسخرگي بوده است ، او لودگي نمي کند و به شرف انسان بودن معتقدتر از آن است که به دست انداختن انسان وقت بگذراند يا هنرنمايي کند. پژوهنده يي جدي و اندوهگين است که شوربختي ها را مي کاود و در برابر تحميل شدگان بر سرنوشت انسان مي ايستد و به کندوکاو شخصيت شان مي پردازد... اردشير کاريکاتوريست نيست ، تشريح کننده تاريخ است .» خسرو گلسرخي بر کارهاي اردشير محصص نقدي نوشت که يک سال پيش از دستگيري و اعدام او در کيهان سال منتشر شد. گلسرخي شايد دقيق ترين تعبير چپ گرايانه يي را که خود محصص مد نظر داشته از آثار او ارائه داده است. او مي نويسد؛ «اردشير محصص انسان را غولي نمي بيند که مسلط به شرايط زيستي خويش است، بلکه او را زبون و درمانده مي بيند. او را حشره يي مي بيند، که در چارچوب يک نظام مي فرسايد، تهي مي شود، تقلا مي کند، راه رهايي را گم مي کند و از اصل خويش مهجور مي ماند. اين انسان به هرز رفته، بي چهره مي شود و تن به هر راهي که برايش پيش مي کشند مي دهد.»

اما چرا درباره محصص نوشتم. براي اين که براي دومين بار پس از سي سال نمايشگاهي از آثار او برگزار شده است. آن هم آثار متاخر او.

شنيده ام که آثار در گالري خوب هم فروش رفته است. هميشه کارهاي اردشير محصص را در کتاب ها و نشريات ديده ايم. کمتر پيش مي آيد تا ارژينال آثار در دسترس باشند و نيز اين که آثار از کارهاي متاخر او باشند. همين بر اهميت و هيجان ديدن نمايشگاه او مي افزايد. هر چه باشد من نيز با محصص هم عقيده ام که «کاريکاتور، هنر رپïرتاژ است ، يک وقايع نگاري؛ من آن چه را مي بينم مي کشم ؛ به نظر من کاريکاتورها اسناد يک عصرند؛ هم چنان که مدارک رسمي، اعلاميه هاي دولتي و گزارش هاي پارلماني نيز چنين اند.»